बाँस : ज्ञान, अनुसन्धान, संरक्षण र समृद्धिको सम्भावना

   प्रा. डा. गिरिराज त्रिपाठीको शुभ-कामना मन्तव्य

बाँस नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र आर्थिक जीवनसँग लामो समयदेखि जोडिदै आएको एक महत्वपूर्ण वनस्पति हो । यसको महत्व परम्परागत उपयोगमा मात्र सीमित नभई जैविक विविधता, वातावरणीय संरक्षण, जलवायु अनुकूलन, ग्रामीण अर्थतन्त्र, रोजगारी, उद्यमशीलता र हरित अर्थतन्त्रको विकाससँग जोडिएको बहुआयामिक प्राकृतिक स्रोत हो । तसर्थ बाँसलाई केवल उपयोग गर्ने वनस्पतिको रूपमा नभई वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान, संरक्षण, प्रविधि विकास र दिगो आर्थिक उपयोगको सम्भावना बोकेको जैविक स्रोतका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।

विभिन्न देशहरूमा अध्ययन तथा अनुसन्धानका क्रममा त्यहाँ पाइने बाँसका विविध प्रजातिहरूको अवलोकन तथा अध्ययन गर्ने अवसर मैले प्राप्त गरेको छु । नेपालमा पनि बाँसका प्रजातिगत विविधताको संरक्षण तथा वैज्ञानिक अध्ययनका लागि व्यक्तिगत पहलमा विभिन्न स्रोतबाट केही प्रजातिहरू संकलन तथा रोपण गर्दै आएको छु । हालसम्म १५ भन्दा बढी प्रकारका बाँसहरू अध्ययन तथा संरक्षणको उद्देश्यले संकलन गरिएको छ । 

यस्ता प्रयासको उद्देश्य तत्काल व्यावसायिक उत्पादनमा मात्र केन्द्रित नबई बाँसका प्रजातिहरूको पहिचान, प्रजातिगत विविधताको संरक्षण, तिनको जैविक तथा आनुवंशिक विशेषताको अध्ययन र भविष्यका अनुसन्धानका लागि आधार तयार गर्नु हो । आज संरक्षण गरिएका एउटा प्रजाति वा संकलन गरिएको एउटा जैविक नमुना भविष्यमा महत्वपूर्ण अनुसन्धान, प्रविधि विकास वा नयाँ उद्यमको आधार बन्न सक्दछ ।

नेपालमा बाँसको जैविक तथा आर्थिक सम्भावनाको तुलनामा यसको वैज्ञानिक अध्ययन, व्यवस्थित संरक्षण, उत्पादन प्रविधि, प्रशोधन तथा मूल्य अभिवृद्धिमा अझै पर्याप्त काम हुन बाँकी छ । बाँसका प्रजातिको वैज्ञानिक पहिचान र संरक्षणदेखि उत्पादन, प्रशोधन, नवीन प्रविधि, मूल्य अभिवृद्धि र बजारसम्मका पक्षलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउन सकेमा बाँसले ग्रामीण रोजगारी, स्थानीय आयआर्जन, उद्यमशीलता, वातावरणीय संरक्षण र हरित अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

यसै सन्दर्भमा ‘नेपालमा बाँस’ जस्तो डिजिटल ज्ञानमञ्चको आवश्यकता विशेष महत्व राख्छ । नेपालमा उपलब्ध बाँसका प्रजाति, तिनको पहिचान, वितरण, जैविक विशेषता, उपयोग, अनुसन्धान, संरक्षण, उत्पादन प्रविधि तथा सम्भावनासम्बन्धी ज्ञान र अनुभवलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण तथा साझा गर्न सकेमा यसले बाँससम्बन्धी ज्ञानको संरक्षण र विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

यस्तो ज्ञानमञ्च विशेषगरी विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक, किसान, उद्यमी, नीति निर्माता तथा बाँसप्रति रुचि राख्ने नयाँ पुस्ताका लागि उपयोगी हुन सक्छ । नयाँ पुस्ताले बाँसलाई केवल परम्परागत सामग्रीका रूपमा नभई अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, जैविक स्रोत संरक्षण, प्रविधि विकास र उद्यमशीलताको सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।

बाँसको भविष्य केवल यसको रोपण र उत्पादनमा मात्र निर्भर छैन । यसको वास्तविक सम्भावना ज्ञान, प्रजाति संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि, मूल्य अभिवृद्धि र दिगो उपयोगलाई एकीकृत रूपमा अगाडि बढाउनमा निहित छ । त्यसैले नेपालमा बाँससम्बन्धी ज्ञान र जैविक स्रोतको संरक्षणसँगै अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्नु दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण हुनेछ ।

‘नेपालमा बाँस’ वेबसाइटले यही उद्देश्यलाई आत्मसात् गर्दै नेपालका बाँससम्बन्धी ज्ञान, अनुभव, अनुसन्धान र सम्भावनालाई एउटै मञ्चमा जोड्ने माध्यम बन्न सकोस् भन्ने अपेक्षा राख्दछु । यसले बाँसका विद्यमान स्रोतको संरक्षण मात्र होइन, नयाँ ज्ञान सिर्जना, अनुसन्धान सहकार्य, प्रविधि विकास र भावी पुस्तामा जैविक तथा वैज्ञानिक ज्ञान हस्तान्तरणका लागि समेत आधार तयार गर्न सकोस् ।

नेपालका बाँसका जैविक स्रोतलाई वैज्ञानिक ज्ञानसँग जोडेर संरक्षण र दिगो उपयोग गर्न सकियो भने बाँस भविष्यमा जैविक विविधता संरक्षणदेखि हरित अर्थतन्त्र र ग्रामीण समृद्धिसम्म योगदान पुर्‍याउने महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

प्रा. डा. गिरिराज त्रिपाठी

विभागीय प्रमुख 

केन्द्रीय जैविक प्रविधि विभाग

त्रिभुवन विश्वविद्यालय ।