✍ विष्णु थापा
बाँस कृषक
📞 ९८४१३८३१०९
लामो समयदेखि बन्द अवस्थामा रहेको मुलुककै ऐतिहासिक हेटौँडा कपडा उद्योग पुनःसञ्चालन गर्ने सरकारको हालैको योजना सार्वजनिक हुनु आफैँमा स्वागतयोग्य, सकारात्मक र दूरदर्शी कदम हो । यो उद्योग पुनर्जीवित हुनु भनेको केवल एउटा कारखाना सञ्चालन हुनु मात्र होइन, स्वदेशी उत्पादनको पुनर्जागरण, रोजगारी सिर्जना, आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख गराउने तथा नेपाली औद्योगिक गौरव पुनःस्थापित गर्ने ऐतिहासिक अवसर पनि हो । तर कुनै पनि उद्योगको दीर्घकालीन सफलता त्यसका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको निरन्तर, भरपर्दो र किफायती आपूर्तिमा निर्भर हुन्छ । विगतमा जस्तै कपास वा धागो आयातमा मात्र निर्भर भएर विश्व बजारको तीव्र प्रतिस्पर्धामा टिकिरहन कठिन हुन सक्छ । यही सन्दर्भमा नेपालमा प्रशस्त उत्पादन गर्न सकिने बाँस (Bamboo) हेटौँडा कपडा उद्योगका लागि पर्यावरणमैत्री, आर्थिक रूपमा प्रतिस्पर्धी र दीर्घकालीन रणनीतिक कच्चा पदार्थ बन्न सक्ने बलियो सम्भावना बोकेको छ ।
विश्व अहिले हरित (Green) र दिगो (Sustainable) उत्पादनतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ । वातावरणमैत्री कपडाको माग बढ्दै जाँदा बाँसको कपडा (Bamboo Fabric) विश्व बजारमा नयाँ आकर्षणको केन्द्र बनेको छ । चीन, भारत, भियतनामलगायतका देशहरूले बाँसलाई आधुनिक टेक्सटायल उद्योगसँग जोडेर उच्च मूल्य अभिवृद्धि गर्दै निर्यात विस्तार गरिरहेका छन् । नेपालसँग पनि यही अवसर छ, किनकि यहाँ बाँसको प्राकृतिक उपलब्धता, अनुकूल हावापानी र उत्पादन विस्तार गर्ने पर्याप्त सम्भावना रहेको छ ।
कपासको तुलनामा बाँसका धेरै व्यावहारिक र वातावरणीय फाइदाहरू छन् । कपास उत्पादनका लागि उर्वर कृषि भूमि, ठूलो मात्रामा पानी र रासायनिक विषादी आवश्यक पर्छ । तर बाँस भने नदीकिनार, भिरालो तथा कम उपयोग भएका जमिनमा पनि सहजै हुर्कन्छ । एक पटक रोपेपछि दशकौँसम्म उत्पादन दिन्छ, अतिरिक्त सिँचाइको आवश्यकता न्यून हुन्छ र माटो संरक्षण तथा भूक्षय नियन्त्रणमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ । यही कारण बाँसलाई भविष्यको हरित औद्योगिक कच्चा पदार्थका रूपमा विश्वभर महत्व दिन थालिएको हो ।
आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट बाँसबाट उच्च गुणस्तरको फाइबर उत्पादन गर्न सकिन्छ । यही फाइबरबाट नरम, हल्का, छालामैत्री, पसिना राम्रोसँग सोस्ने तथा आरामदायी कपडा तयार हुन्छ । खेलकुदका पोशाक, शिशुका लुगा, तौलिया, बेडसिटदेखि दैनिक प्रयोगका वस्त्रसम्म बाँसको कपडाको प्रयोग विश्वभर विस्तार भइरहेको छ । विश्वका धेरै अग्रणी वस्त्र उत्पादक कम्पनीहरूले पनि बाँसजन्य फाइबरलाई दिगो टेक्सटायल उद्योगको भविष्यका रूपमा अपनाउन थालेका छन् ।
यदि हेटौँडा कपडा उद्योगको आधुनिकीकरणसँगै बाँस फाइबर प्रशोधन प्रविधिलाई समावेश गर्न सकियो भने त्यसले किसानदेखि उद्योगसम्म सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खलालाई चलायमान बनाउनेछ । मकवानपुर, चितवन, बारा, पर्सा लगायतका क्षेत्रमा व्यावसायिक बाँस खेती विस्तार हुनेछ, किसानले स्थायी आम्दानी पाउनेछन्, उद्योगले स्वदेशी कच्चा पदार्थ प्राप्त गर्नेछ र हजारौँ नयाँ रोजगारी सिर्जना हुनेछ । यसले आयात प्रतिस्थापन मात्र होइन, भविष्यमा नेपाली बाँसबाट बनेका कपडालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात गर्ने आधार पनि तयार गर्न सक्छ । यसका लागि उद्योग, कृषि र वन क्षेत्रबीच प्रभावकारी समन्वय, अनुसन्धान, आधुनिक प्रविधि र निजी क्षेत्रको लगानी अपरिहार्य हुनेछ ।
बाँसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको वातावरणीय योगदान हो । यसले ठूलो मात्रामा कार्बन अवशोषण गर्छ, माटो संरक्षणमा सहयोग पुर्याउँछ, जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा योगदान दिन्छ र हरित अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । त्यसैले बाँसमा आधारित टेक्सटायल उद्योग आर्थिक समृद्धिसँगै वातावरणीय दिगोपनको पनि बलियो आधार बन्न सक्छ ।
आज आवश्यकता पुरानो औद्योगिक मोडल दोहोर्याउने होइन, भविष्यको उद्योग निर्माण गर्ने हो । स्वदेशी बाँस, स्वदेशी उद्योग र स्वदेशी उत्पादन भन्ने अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने नेपालले कपडा आयात गर्ने देशबाट गुणस्तरीय हरित वस्त्र उत्पादन गर्ने राष्ट्रका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न सक्छ । यदि हामीले आजै बाँसलाई भविष्यको औद्योगिक कच्चा पदार्थका रूपमा स्वीकार गर्न सक्यौँ भने, भोलि “Made in Nepal Bamboo Fabric” केवल एउटा उत्पादन होइन, नेपालको हरित औद्योगिक रूपान्तरणको विश्वसनीय पहिचान बन्न सक्छ ।
