✍ विष्णु थापा
बाँस कृषक | नेपालमा बाँस अभियान
नेपालको कृषि आज एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ । वर्षेनी हजारौँ युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेशिन्छन्, गाउँका उर्वर खेतबारी बाँझिँदै गएका छन् र किसान अझै पनि एक वर्षे बालीमा निर्भर छन् । धान, मकै, गहुँ, कोदो वा तरकारी खेतीमा मौसम, रोग–कीरा, बजार मूल्य र बिचौलियाको जोखिम सधैँ रहन्छ । बाली वर्षमा एक–दुई पटक भित्रिन्छ, तर खर्च र ऋणको चाप वर्षभरि नै कायम रहन्छ । यही परिस्थितिमा बाँस केवल एउटा बिरुवा होइन, नेपालको हरित औद्योगिक क्रान्तिको आधार बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको प्राकृतिक सम्पत्ति हो ।
विश्वभर बाँसलाई दिगो विकास र हरित अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण कच्चा पदार्थका रूपमा हेरिँदै आएको छ । परिपक्व बाँसको बगानले केवल डाँठ उत्पादन गर्दैन । यसको व्यावसायिक विकास गर्न सकिए निर्माण सामग्री, इन्जिनियरिङ बाँस, फर्निचर, हस्तकला, फ्लोरिङ, लेमिनेटेड बोर्ड, कागज, कपडा, बायोचार, चारकोल, बाँस भिनेगर, बायोमास पेलेट, खाने बाँसको टुसा (तामा), बाँसको सिन्का, सक्रिय कार्बन तथा कार्बन क्रेडिटजस्ता दर्जनौँ मूल्य अभिवृद्धि भएका उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ । बाँस एकपटक रोपेपछि वर्षौँसम्म नियमित उत्पादन दिने जीवित उद्योग हो ।
विश्वका सफल अर्थतन्त्रहरूले कच्चा पदार्थ बेचेर होइन, त्यसमा मूल्य अभिवृद्धि गरेर समृद्धि हासिल गरेका छन् । नेपालमा भने अझै पनि धेरै ठाउँमा कच्चा बाँस सस्तोमा बेच्ने, तर त्यही बाँसबाट बनेका महँगा उत्पादन विदेशबाट आयात गर्ने अवस्था छ । यो प्रवृत्ति परिवर्तन गर्न सके आयात प्रतिस्थापन मात्र होइन, निर्यातको नयाँ आधार पनि तयार गर्न सकिन्छ ।
नेपालको जनसंख्या करिब ३ करोडको हाराहारीमा छ । यदि बाँसबाट बनेका फर्निचर, घर निर्माण सामग्री, चस्मा, घडी, भान्साका सामग्री तथा सजावटी वस्तुको प्रयोग क्रमशः बढाउन सकियो भने घरेलु बजार नै अर्बौँ रुपैयाँको बन्न सक्छ । त्यसमा पर्यटन, होटल उद्योग र निर्यात बजार जोडियो भने बाँस नेपालको प्रमुख हरित उद्योग बन्ने सम्भावना अझ बलियो हुन्छ ।
बाँसको अर्को ठूलो विशेषता यसको मूल्य शृङ्खला हो । अनुसन्धान, गुणस्तरीय नर्सरी, बिरुवा उत्पादन, बाँस खेती, प्रशोधन, डिजाइन, ब्रान्डिङ, बजार व्यवस्थापन र निर्यात—हरेक चरणले नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्छ । एउटै बाँसले किसान, कारीगर, प्राविधिक, डिजाइनर, उद्योगी र निर्यातकर्तासम्मलाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सक्छ ।
बाँस रोपेको प्रारम्भिक वर्षहरूमा अदुवा, बेसार, कालो बेसार, मरिच, कुरिलो, घाँस वा अन्य अन्तरबालीबाट किसानले नियमित आम्दानी लिन सक्छन् । यसले दीर्घकालीन र अल्पकालीन आम्दानीलाई एउटै खेती प्रणालीमा जोड्ने अवसर दिन्छ । साथै, बाँसको तीव्र कार्बन अवशोषण क्षमताले जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा योगदान पुर्याउँछ र भविष्यमा कार्बन क्रेडिटबाट आम्दानीको सम्भावनासमेत सिर्जना गर्न सक्छ ।
आज नेपालले काठ, फर्निचर तथा विभिन्न निर्माण सामग्री आयातमा ठूलो रकम खर्च गरिरहेको छ । यदि योजनाबद्ध रूपमा बाँसको व्यावसायिक खेती, आधुनिक प्रशोधन उद्योग र मूल्य अभिवृद्धि भएका उत्पादनमा लगानी गर्न सक्यौँ भने आयात प्रतिस्थापन मात्र होइन, निर्यातको नयाँ ढोका पनि खोल्न सक्छौँ ।
बाँसलाई केवल अनुदान होइन, स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन दृष्टि, आधुनिक प्रविधि, पर्याप्त लगानी र सुनिश्चित बजार चाहिएको छ । किसानलाई उत्पादनको उचित मूल्य, उद्योगलाई गुणस्तरीय कच्चा पदार्थ, युवालाई उद्यमशीलताको अवसर र राष्ट्रलाई हरित तथा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रसँग जोड्ने बलियो आधार यही हो । नेपालमा बाँसको अभाव छैन; अभाव छ उत्पादन, प्रशोधन, ब्रान्डिङ र बजारलाई एउटै मूल्य शृङ्खलामा जोड्ने योजनाको । आज रोपिएको एउटा बाँसको बिरुवा केवल एउटा बोट होइन—भोलिको उद्योग, हजारौँ रोजगारी, आयात प्रतिस्थापन, निर्यात प्रवर्द्धन र दिगो आर्थिक समृद्धिको आधारशिला हो । अब प्रश्न बाँसले नेपालको अर्थतन्त्रमा योगदान दिन सक्छ कि सक्दैन भन्ने होइन; प्रश्न केवल यति हो—के हामी समयमै यसको सम्भावनालाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखेर हरित औद्योगिक क्रान्तिको नेतृत्व गर्न तयार छौँ ?
