✍ विष्णु थापा
बाँस कृषक
📞 ९८४१३८३१०९
जापानको क्योटोस्थित सागानो बाँस वन (Sagano Bamboo Forest) आज विश्वकै चर्चित पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एक हो । प्रत्येक वर्ष लाखौं पर्यटक त्यहाँ बाँस किन्न होइन, बाँसको हरियाली, शान्त वातावरण र प्रकृतिको अनुपम अनुभूति लिन पुग्छन् । बाँस वनभित्र प्रवेश निःशुल्क भए पनि त्यसको वरिपरि सञ्चालन हुने होटल, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा पर्यटन सेवाले ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना गरेको छ । सागानोले संसारलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ – बाँस केवल परम्परागत वनस्पति होइन, सही योजना, संरक्षण र व्यवस्थापन भए हरित अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
नेपालसँग पनि यस्तै सम्भावना प्रशस्त छ । तराईदेखि हिमाली भेगसम्म पाइने विभिन्न प्रजातिका बाँसले जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण, नदी किनार संरक्षण, ग्रामीण आयआर्जन तथा इको–टुरिजम विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । वैज्ञानिक अध्ययनहरूले बाँसलाई छिटो बढ्ने र उच्च जैविक द्रव्य उत्पादन गर्ने वनस्पतिका रूपमा चिनाएका छन् । यही विशेषताका कारण बाँसले छोटो अवधिमै उल्लेखनीय मात्रामा कार्बन अवशोषण तथा सञ्चिति गर्न सक्छ, जसले जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ ।
नेपालमा जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर नदी तथा खोलाको कटानका रूपमा स्पष्ट देखिन थालेको छ । चितवनको माडी, मकवानपुर, सर्लाही, सिन्धुली लगायतका जिल्लामा हजारौं बिघा खेतीयोग्य जमिन बाढी र नदी कटानका कारण बगरमा परिणत हुँदै गएको छ । हरेक वर्ष नदीले खेतीयोग्य जमिनसँगै वन क्षेत्रसमेत कटान गरिरहेको छ । यसले किसानको जीविकोपार्जन, जैविक विविधता तथा स्थानीय अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ ।
यस्ता क्षेत्रमा बाँसको योजनाबद्ध रोपण प्रभावकारी समाधान बन्न सक्छ । बाँसको बलियो र घना जराले माटोलाई मजबुत बनाउँदै नदी किनारको कटान नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ । एकपटक राम्रोसँग स्थापित भएपछि बाँसले दशकौँसम्म संरक्षण, उत्पादन र आम्दानी – तीनवटै लाभ दिन सक्छ । यसलाई कार्बन क्रेडिट, हस्तकला, निर्माण सामग्री, खाने टुसा, बाँसजन्य उद्योग तथा हरित उद्यमसँग जोडेर स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप सुदृढ बनाउन सकिन्छ ।
यदि माडी, मकवानपुर, सर्लाही वा सिन्धुलीका नदी किनारमा विकसित बाँस वनलाई जापानको सागानोको अवधारणाबाट प्रेरणा लिएर आकर्षक पदमार्ग, बाँसबाट बनेका विश्रामस्थल, स्थानीय हस्तकला बजार, बाँस क्याफे, वातावरण शिक्षा केन्द्र, बाँस सङ्ग्रहालय तथा वार्षिक बाँस महोत्सवसँग जोड्न सकियो भने ती क्षेत्र नयाँ इको–टुरिजम गन्तव्य बन्न सक्छन् । यसबाट स्थानीय समुदायको आय वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, वातावरण संरक्षण तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नयाँ ऊर्जा थपिनेछ ।
अब बाँसलाई केवल परम्परागत उपयोगमा सीमित राख्ने समय सकिएको छ । यसलाई जलवायु परिवर्तनको समाधान, नदी संरक्षण, कार्बन अवशोषण, हरित पर्यटन तथा ग्रामीण समृद्धिको साझा आधारका रूपमा हेर्न आवश्यक छ । त्यसका लागि संघीय, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार, वन तथा वातावरणका निकाय, पर्यटन क्षेत्र, निजी लगानीकर्ता, अनुसन्धान संस्था र स्थानीय समुदायबीच समन्वित सहकार्य अपरिहार्य छ ।
नेपाललाई सागानो बाँस वनको हुबहु नक्कल गर्न आवश्यक छैन । तर त्यसबाट प्रेरणा लिएर नेपालको भूगोल, संस्कृति र जैविक विविधताअनुकूल “नेपाल बाँस इको–टुरिजम मोडेल” विकास गर्ने समय भने अवश्य आएको छ । यदि नदी किनारका बगरलाई योजनाबद्ध रूपमा बाँसका हरियाली वनमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने त्यसले जमिन मात्र जोगाउने छैन, जलवायु परिवर्तनसँग जुध्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्ने, पर्यटक आकर्षित गर्ने, कार्बन व्यापारका अवसर सिर्जना गर्ने तथा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई दिगो रूपमा सबल बनाउनेछ । भविष्यको हरित नेपाल निर्माणमा बाँस केवल एउटा बिरुवा होइन, जलवायु अनुकूल विकास, प्राकृतिक स्रोत संरक्षण र समृद्ध ग्रामीण अर्थतन्त्रको दरिलो आधार बन्न सक्छ ।
