✍ विष्णु थापा
बाँस कृषक
📞 ९८४१३८३१०९
यदि कसैले सोध्यो – भविष्यको हरित अर्थतन्त्र कुन स्रोतको आधारमा निर्माण हुन सक्छ ? धेरैको उत्तर सौर्य ऊर्जा, विद्युतीय सवारी वा अत्याधुनिक प्रविधि हुन सक्छ । तर विश्वका धेरै देशहरूले आज एउटा यस्तो प्राकृतिक स्रोतलाई आर्थिक रूपान्तरणको केन्द्रमा राखिरहेका छन्, जसलाई हामीले दशकौँसम्म सामान्य घाँस वा परम्परागत निर्माण सामग्रीको रूपमा मात्र हेर्दै आएका छौँ । त्यो स्रोत हो – बाँस ।
दशकौँदेखि बाँस एक प्रकारको “छवि संकट” मा फसेको छ । हाम्रो समाजमा बाँसको नाम सुन्नासाथ घेराबार, झुपडी, डोको, नाम्लो वा बगैँचाको टेकोजस्ता परम्परागत उपयोगहरूको चित्र मात्र दिमागमा आउँछ । तर वास्तविकता यसको ठीक विपरीत छ । बाँस प्रकृतिले दिएको बहुआयामिक आर्थिक सम्पत्ति हो, जसले कृषि, उद्योग, वातावरण र उद्यमशीलतालाई एउटै सूत्रमा जोड्न सक्छ ।
विश्व बजारमा बाँसको महत्व तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । आज बाँसबाट उच्च गुणस्तरका वस्त्र, फर्निचर, इन्जिनियरिङ्ग बोर्ड, फ्लोरिङ, कागज, जैविक रूपमा विघटनशील प्याकेजिङ्ग सामग्री, हस्तकला, सक्रिय कार्बन, बायोचार तथा विभिन्न औद्योगिक उत्पादनहरू निर्माण भइरहेका छन् । प्लास्टिक प्रदूषणविरुद्ध विश्वव्यापी अभियान चलिरहेका बेला बाँसबाट बनेका वातावरणमैत्री उत्पादनहरूको माग वर्षेनि वृद्धि हुँदै गएको छ । बाँसको विशेषता के हो भने यसको लगभग प्रत्येक भागलाई कुनै न कुनै रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ, जसले फोहोर न्यून गरी स्रोतको अधिकतम उपयोग सुनिश्चित गर्छ । यही कारणले धेरै उद्योगहरू दिगोपनाको अवधारणामाथि छलफल गरिरहँदा बाँसले भने व्यवहारमै परिपत्र अर्थतन्त्र (Circular Economy) को सफल र प्रभावकारी उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेको छ ।
बाँसको महत्व केवल औद्योगिक उत्पादनमा सीमित छैन । यो एक उत्कृष्ट वातावरणीय सहयोगी पनि हो । तीव्र गतिमा बढ्ने क्षमताका कारण बाँसले ठूलो मात्रामा कार्बन अवशोषण गर्न सक्छ । माटो संरक्षण, भूक्षय नियन्त्रण, जैविक विविधता संरक्षण तथा जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका छ । कटानीपछि पुनः रोप्न आवश्यक नपर्ने भएकाले यसको उत्पादन प्रणाली अन्य धेरै वनजन्य स्रोतभन्दा बढी दिगो मानिन्छ ।
नेपालका लागि बाँसको सम्भावना अझ विशेष छ । देशका अधिकांश भूभागमा बाँस सहज रूपमा उत्पादन गर्न सकिन्छ । यदि व्यवस्थित खेती, गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन, आधुनिक प्रशोधन प्रविधि र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सकियो भने बाँसले हजारौँ कृषक र युवाका लागि आयआर्जन, रोजगारी तथा उद्यमशीलताका नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा साना तथा मझौला उद्योग स्थापना गरी स्थानीय स्तरमै मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ, जसले आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन दुवैमा योगदान पुर्याउनेछ ।
आजको वास्तविक प्रश्न “बाँसले के गर्न सक्छ ?” भन्ने होइन । प्रश्न त “हामीले अझै किन यसको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकेका छैनौँ ?” भन्ने हो । जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको क्षय र ग्रामीण बेरोजगारी जस्ता चुनौतीबीच बाँसले आर्थिक समृद्धि र वातावरणीय संरक्षणलाई एकैसाथ अघि बढाउने दुर्लभ अवसर प्रदान गर्दछ ।
भविष्यको हरित अर्थतन्त्र केवल प्रयोगशाला, सेयर बजार वा सरकारी नीतिगत कक्षहरूमा मात्र निर्माण हुने छैन । यसको महत्वपूर्ण हिस्सा गाउँघरका बाँस बगानहरूबाट पनि उदाउनेछ, जहाँ विज्ञान, उद्यमशीलता र दिगोपनाको संगम हुन्छ । बाँसले हरित भविष्यको कल्पना मात्र गरिरहेको छैन, विश्वका धेरै देशहरूमा हरित आर्थिक रूपान्तरणको माध्यम बनिरहेको छ ।
अब समय आएको छ बाँसलाई परम्परागत सोचको सीमाबाट बाहिर निकालेर राष्ट्रिय आर्थिक रूपान्तरण, हरित औद्योगिकीकरण र दिगो विकासको आधारका रूपमा स्थापित गर्ने । किनकि बाँस केवल घाँस होइन, हरित, समृद्ध र आत्मनिर्भर नेपालको भविष्य निर्माण गर्न सक्ने अमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो ।
