![]()
✍ विष्णु थापा
व्यवसायिक बाँस कृषक
📞 ९८४१३८३१०९
नेपालमा बाँस केवल एउटा वनस्पति होइन, ग्रामीण जीवनशैली, संस्कृति र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पत्ति हो । हिजोका दिनमा बाँसको प्रयोग मुख्यतः घर निर्माण, कृषि औजार, डोको-नाङ्लो, बारबेर तथा हस्तकलाका सामग्री निर्माणमा सीमित थियो । तर आजको विश्व परिवेशमा बाँसको परिचय केवल परम्परागत उपयोगितामा सीमित छैन । वातावरणीय संकट, दिगो विकासको आवश्यकता तथा हरित उद्योगको विस्तारसँगै बाँस विश्व अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण जैविक स्रोतका रूपमा उदाइरहेको छ ।
नेपालमा लाखौँ हेक्टर जमिन अझै उत्पादनमूलक उपयोगको पर्खाइमा छन् । यस्ता क्षेत्रमा व्यावसायिक बाँस खेतीले आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय लाभ एकैसाथ प्रदान गर्न सक्छ । बाँस तीव्र गतिमा बढ्ने, माटो संरक्षण गर्ने, कार्बन अवशोषण गर्ने तथा दशकौँसम्म उत्पादन दिन सक्ने विशेषतायुक्त वनस्पति हो । यही कारण विश्वका धेरै देशहरूले बाँसलाई हरित अर्थतन्त्रको आधारभूत स्रोतका रूपमा विकास गरिरहेका छन् ।
यद्यपि, बाँस खेतीलाई चिट्ठा परेझैँ तत्काल धनी बनाउने माध्यमका रूपमा बुझ्नु ठूलो भूल हुनेछ । बाँस एक दीर्घकालीन औद्योगिक बाली हो । किसानले बाँस रोपेपछि उत्पादनका लागि केही वर्ष पर्खनुपर्छ । त्यसैले सफल बाँस व्यवसायको पहिलो सर्त भनेको उत्पादनको प्रतीक्षाकालमा वैकल्पिक आम्दानीको व्यवस्था गर्नु हो । बाँससँगै तरकारी, अदुवा, बेसार, केरा, कफी, पशुपालन, कुखुरापालन वा माछापालन जस्ता गतिविधि सञ्चालन गर्न सके किसानको नगद प्रवाह सन्तुलित रहन्छ ।
आज बाँस व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो अवसर कच्चा पदार्थ बिक्रीमा होइन, मूल्य अभिवृद्धिमा छ । केवल बाँसका भाटा वा घना बेचेर सीमित आम्दानी हुन सक्छ, तर त्यसैबाट प्रशोधित उत्पादन निर्माण गर्दा आयको स्तर धेरै गुणा बढ्न सक्छ । बाँसका फर्निचर, हस्तकला सामग्री, ट्रिटेड पोल, बाँस बोर्ड, बायोचार, बाँस भिनेगर, बाँस पेलेट, जैविक मल तथा इन्जिनियरिङ बाँस उत्पादनहरू विश्व बजारमा बढ्दो माग भएका क्षेत्र हुन् ।
अझ रोचक कुरा के छ भने, विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै बाँसको उपयोग दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ । पहिले घर बनाउने, डोको-नाङ्लो बुन्ने वा फर्निचर बनाउने सामग्रीका रूपमा चिनिएको बाँस आज आधुनिक उद्योगको कच्चा पदार्थ बन्न थालेको छ । अहिले बाँसबाट अत्यन्त साना कणहरू निकालेर खाद्य सामग्री लामो समयसम्म ताजा राख्ने जैविक आवरण, औषधि उद्योगमा प्रयोग हुने सामग्री, वातावरणमैत्री प्याकेजिङ तथा अन्य आधुनिक उत्पादनहरू समेत बनाउन थालिएको छ । यसले बाँसलाई सामान्य वनस्पतिबाट भविष्यको उद्योगसँग जोडिएको बहुमूल्य स्रोतका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ ।
त्यसैले भोलिको सफल बाँस किसान केवल बाँस उत्पादन गर्ने किसान मात्र हुनेछैन । उसले बाँसबाट बन्ने विभिन्न वस्तु, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनबारे पनि सोच्नुपर्ने हुन्छ । भविष्यमा सफलता “कति बाँस रोपियो?” भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्ने छैन, बरु “बाँसबाट कति नयाँ उत्पादन र कति मूल्य सिर्जना गरियो?” भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ । जसले बाँसलाई कच्चा रूपमा बेच्नेभन्दा त्यसमा मूल्य थपेर बजारमा पुर्याउन सक्छ, उसैले बढी लाभ लिन सक्नेछ ।
त्यसैले आज बाँस खेती सुरु गर्नेहरूले केवल बिरुवा रोपेर मात्र नरोकिनु आवश्यक छ । उत्पादन योजना, प्रशोधन योजना, बजार योजना र वित्तीय व्यवस्थापनलाई समान महत्त्व दिनुपर्छ । बाँसको बगान वास्तवमा भविष्यको जैविक कारखाना हो, जसले उचित व्यवस्थापन भएमा दशकौँसम्म आय सिर्जना गर्न सक्छ ।
नेपालमा हरित उद्योग, ग्रामीण रोजगारी, आयात प्रतिस्थापन तथा निर्यात प्रवर्द्धनका लागि बाँसले ठूलो सम्भावना बोकेको छ । अब आवश्यक कुरा आशावादी भाषण होइन, योजनाबद्ध लगानी, व्यवसायिक सोच र उद्यमशीलता हो । यदि हामीले बाँसलाई परम्परागत उपयोगको सीमाबाट बाहिर निकालेर आधुनिक उद्योगसँग जोड्न सक्यौँ भने, बाँसले केवल किसानको जीवनस्तर मात्र होइन, नेपालको हरित अर्थतन्त्रको भविष्यसमेत परिवर्तन गर्न सक्छ । आज रोपिएको एउटा बाँस केवल बिरुवा होइन; त्यो भविष्यको उद्योग, रोजगारी र समृद्धिको बीउ हो ।
