✍ विष्णु थापा
बाँस कृषक/अनुसन्धानकर्ता
📞 ९८४१३८३१०९
नेपालमा बाँसलाई परम्परागत रूपमा घर निर्माण, घरेलु सामग्री र हस्तकलाको कच्चा पदार्थका रूपमा चिनिँदै आएको छ । तर आजको आधुनिक कृषि प्रणालीमा बाँस केवल एउटा वनस्पति मात्र होइन, दीर्घकालीन आम्दानी, वातावरण संरक्षण र कृषि उद्यमको दिगो आधार बनेको छ । अझ बाँससँग अन्तरबाली (Intercropping) प्रणाली अपनाउँदा एउटै जमिनबाट बहुआयामिक उत्पादन, नियमित नगद आम्दानी र उत्पादन जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । यही कारण अन्तरबालीसहितको बाँस खेती आज दिगो कृषि व्यवस्थापनको उत्कृष्ट मोडेलका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।
बाँस रोपेको प्रारम्भिक ३ देखि ५ वर्षसम्म बिरुवाहरूको बीचमा पर्याप्त खाली ठाउँ रहन्छ । यही खाली स्थानलाई सदुपयोग गर्दै विभिन्न नगदे, खाद्य तथा औषधीय बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसले जमिनको अधिकतम उपयोग मात्र गर्दैन, बाँसले पूर्ण उत्पादन दिनुअघि किसानलाई नियमित आम्दानीको स्रोत पनि प्रदान गर्छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अन्तरबालीले बाँस खेतीको प्रतीक्षा अवधिलाई आर्थिक रूपमा उत्पादनशील बनाइदिन्छ ।
नेपालको हावापानी र भू-परिस्थितिलाई ध्यानमा राख्दा बाँससँग अदुवा, बेसार, कालो बेसार, मरिच, सर्पगन्धा, कुरिलो, घिउकुमारी, लेमनग्रास, तुलसी, पुदिना, चिराइतो, सतुवा, खुर्सानी, सिमी, केराउ, काउली, बन्दा लगायतका बाली सफलतापूर्वक उत्पादन गर्न सकिन्छ । तर बाली छनोट गर्दा बाँसको उमेर, छायाको मात्रा, पानीको उपलब्धता तथा स्थानीय बजारको मागलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ । प्रारम्भिक वर्षहरूमा बढी घाम चाहिने बाली उपयुक्त हुन्छन् भने बाँस झाँगिएर घना हुँदै जाँदा छायाँ सहने बाली रोज्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।
व्यावसायिक दृष्टिले हेर्दा बाँससँग मरिच (Black Pepper) खेती अत्यन्त सम्भावनायुक्त विकल्प हो । बाँसका बलिया डाँठहरूले मरिचका लहरालाई प्राकृतिक सहारा दिन सक्छन्, जसले छुट्टै पोल वा संरचना निर्माणको खर्च घटाउँछ । त्यसैगरी अदुवा र बेसारले छायाँयुक्त वातावरणमा राम्रो उत्पादन दिने भएकाले बाँस बगैंचामा यी बालीको व्यावसायिक खेती निकै प्रभावकारी मानिन्छ ।
अन्तरबाली प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष माटोको स्वास्थ्य सुधार हो । जमिन वर्षभरि हराभरा रहने भएकाले माटो कटान कम हुन्छ, जैविक पदार्थको मात्रा बढ्छ, पानीको संरक्षण हुन्छ र सूक्ष्मजीवहरूको सक्रियता वृद्धि हुन्छ । दलहन वर्गका केही बालीले माटोमा नाइट्रोजन स्थिरीकरण गरी बाँसको वृद्धिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छन् । यसरी एउटै खेती प्रणालीले उत्पादन र वातावरण दुवैलाई सन्तुलित बनाउँछ ।
यद्यपि अन्तरबालीलाई सफल बनाउन केही व्यवस्थापन पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । बाँसबीच पर्याप्त दूरी कायम गर्ने, समयमै हाँगाहरू व्यवस्थापन गरेर प्रकाश प्रवेश गराउने, सन्तुलित मल तथा जैविक मलखादको प्रयोग गर्ने, पानी निकास राम्रो बनाउने तथा बालीबीच पोषण र पानीको अत्यधिक प्रतिस्पर्धा हुन नदिने अभ्यास अपनाउनुपर्छ । साथै बजारमा राम्रो मूल्य पाउने बाली छनोट गरेर उत्पादनलाई मूल्य शृङ्खलासँग जोड्न सके अन्तरबालीको आर्थिक प्रतिफल अझ बढी सुनिश्चित हुन्छ ।
विश्वभर जलवायु परिवर्तन, कृषि उत्पादन लागत वृद्धि र घट्दो खेतीयोग्य जमिनका कारण बहुउद्देश्यीय कृषि प्रणालीको आवश्यकता बढ्दै गएको छ । बाँससँग अन्तरबाली यही आवश्यकताको प्रभावकारी समाधान हो । यसले किसानलाई एउटै स्रोतमा निर्भर रहन नदिई आम्दानीका धेरै आधार सिर्जना गर्छ । कुनै एक बालीमा समस्या आए पनि अर्को बालीबाट आम्दानी हुने भएकाले आर्थिक जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घट्छ ।
नेपालमा बाँसमा आधारित कृषि–वन प्रणाली (Agroforestry) को सम्भावना अत्यन्त विशाल छ । बाँसबाट दीर्घकालीन आम्दानी र अन्तरबालीबाट तत्काल नगद प्रवाह हुने भएकाले यो प्रणाली साना तथा मध्यम किसानका लागि विशेष रूपमा उपयुक्त मानिन्छ । यदि किसान, स्थानीय सरकार, सहकारी संस्था र कृषि प्राविधिकहरू मिलेर वैज्ञानिक अन्तरबाली प्रणालीलाई प्रवर्द्धन गर्ने हो भने बाँस खेती केवल हरियाली अभियानमा सीमित रहने छैन, बरु ग्रामीण रोजगारी, कृषि उद्यम, खाद्य सुरक्षा तथा हरित अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
आजको आवश्यकता बाँस मात्र रोप्नु होइन, बाँससँग उपयुक्त अन्तरबालीको वैज्ञानिक योजना बनाएर एउटै जमिनबाट अधिकतम उत्पादन र आम्दानी लिनु हो । थोरै भूभाग र सीमित लगानीबाट पनि दीर्घकालीन तथा अल्पकालीन दुवै प्रकारको प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिन्छ । आधुनिक कृषि प्रविधि अपनाऔँ, बाँससँग अन्तरबाली विस्तार गरौँ र समृद्धिको बाटो रोजौँ !
