✍ लेखक: विष्णु थापा
व्यवसायिक बाँस कृषक
📞 9841383109
नेपाली माटो, नेपाली मन र नेपाली जीवनशैलीलाई नजिकबाट नियाल्ने हो भने एउटा वनस्पति हाम्रो सभ्यता र संस्कारको मौन सहयात्रीको रूपमा अभिन्न रूपले जोडिएको भेटिन्छ – त्यो हो बाँस । यो केवल एउटा वनस्पति मात्र होइन; यो त हाम्रो जीवनशैली, परम्परा र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा हो । वास्तवमा, जन्मदेखि मृत्युसम्म नेपाली जीवनका प्रत्येक मोडमा बाँस कुनै न कुनै रूपमा उपस्थित हुन्छ ।
शिशुको पहिलो आश्रय र बाल्यकाल
एउटा नेपाली शिशुले यो धर्तीमा पाइला टेक्नासाथ उसको पहिलो सुरक्षित आश्रय बाँसकै चोयाबाट बुनिएको कोक्रो बन्छ । आधुनिक बजारमा पाइने कृत्रिम शिशु-शैया (Baby Cot) मा नहुने प्राकृतिक शितलता र सुरक्षा बाँसको कोक्रोमा लुकेको हुन्छ । हाम्रो जीवनको पहिलो निन्द्रा र सपनाको सुरुवात यहीँबाट हुन्छ । अलिक हुर्किएपछि बाँसकै कप्टेराबाट बनेका चङ्गाका लठ्ठा, धनुषकाँड र बाँसुरी हाम्रा बाल्यकालका पहिलो खेलौना बन्छन्, जसले हामीलाई सानैदेखि सिर्जनशीलता सिकाउँछन् ।
श्रम, भूगोल र जीविकोपार्जनको सारथी
पहाडका ती भिराला पाखाहरू, जहाँ सडक पुग्नुभन्दा पहिले बाँसको चोया पुगेको थियो, त्यहाँ डोको नै हाम्रो सबैभन्दा भरपर्दो सारथी बन्यो । घाँस-दाउराको भारी होस् वा मेलापातबाट भित्र्याइने सुनौला अन्नका बाला, डोकोले हाम्रो भूगोल र श्रमलाई सधैं न्याय गरेको छ ।
अन्नसँगको हाम्रो साइनो पनि बाँसले नै जोडेको छ:
भकारी र डालो: यी भोकका विरुद्ध लड्ने हाम्रा कडा पहरेदार हुन् । बाँसको भकारीमा सुरक्षित अन्नले भविष्यको अनिकाललाई परास्त गर्छ ।
नाङ्लो र मान्द्रो: आँगनमा सुकाइएको गुन्द्रुक र सिन्कीको बास्ना होस् वा नाङ्लोमा चामल निफन्दा निस्कने लयबद्ध आवाज – यी दृश्य र ध्वनिबिनाको नेपाली भान्सा अपूर्ण लाग्छ ।
यी सामग्रीहरू निर्माण गर्नु आफैँमा एउटा जटिल र सूक्ष्म कला हो । बाँसलाई चिर्ने, सुकाउने र कलात्मक ढङ्गले बुन्ने काममा धैर्य र वर्षौँको अनुभव आवश्यक पर्छ ।
आस्था, उत्सव र अन्तिम विश्राम
नेपालीका चाडपर्व र संस्कारमा बाँसको स्थान उच्च छ । दशैंको लिङ्गे पिङ देखि विवाहको मण्डप र व्रतबन्धको कर्मसम्म बाँसलाई शुद्ध र पवित्र प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । बाँस जति लचिलो छ, नेपाली समाज पनि उति नै सहनशील र बलियो छ भन्ने दर्शन यसले दिइरहेको हुन्छ ।
जीवनको लामो दौडधुपपछि जब यो भौतिक शरीरले विश्राम लिन्छ, तब पनि बाँस नै अन्तिम सहारा बनेर आउँछ । मृत्युपश्चात् घाटसम्मको यात्राका लागि बनाइने अर्थी (खट) बाँसकै हुन्छ । जन्ममा कोक्रो बनेर स्वागत गर्ने त्यही बाँस, मृत्युमा अर्थी बनेर अन्तिम यात्राको रथ बन्छ ।
चुनौती र हाम्रो दायित्व
आज ‘प्रयोग र विसर्जन’ (Use and Throw) को आधुनिक संस्कृतिले हाम्रा यी मौलिक सामग्रीहरूलाई विस्थापित गर्दैछ । प्लास्टिकले डोको र डालोको स्थान ओगट्दै जाँदा हामीले वस्तु मात्र होइन, आफ्नै सीप र पहिचान पनि गुमाउँदैछौँ । सहरका मलहरूमा महँगा सजावटी सामान भेटिएलान्, तर डोकोले बोक्ने सामर्थ्य र नाङ्लोमा झल्कने आत्मीयता आधुनिक सामग्रीमा कहाँ पाइन्छ र ?
बाँस हाम्रो पुर्खाले सुम्पिएको एउटा जीवन्त विरासत हो । स्वास्थ्य, वातावरण र दिगोपनको दृष्टिले हेर्दा आज यो झन् सान्दर्भिक बनेको छ । बाँसको व्यवसायिक खेती र यसबाट बन्ने हस्तकलाको प्रवर्द्धन गर्नु नै हाम्रो मौलिक संस्कृतिको जगेर्ना गर्नु हो । हामी प्रकृतिसँग जति नजिक हुन्छौं, हाम्रो पहिचान र भविष्य उति नै सुरक्षित रहन्छ ।
