✍ लेखक: विष्णु थापा बाँस व्यबसायी कृषक 📞 9841383109 हामी प्रायः बाँसलाई घर छाउने, बार लगाउने वा डोको-डालो बुन्ने सामग्रीका रूपमा मात्र बुझ्छौँ । तर जमिनमुनि दबिएर काम नलाग्ने ठानेर फालिएका बाँसका जराभित्र कति ठूलो आर्थिक र कलात्मक सम्भावना लुकेको छ भन्ने कुरा अझै हामी मध्ये धेरैलाई थाहा छैन । पछिल्लो समय यिनै जराबाट बनेका हस्तकलाका सामग्रीहरू आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अद्वितीय र आकर्षक वस्तुका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन् । बाँसको प्रयोग केवल निर्माण वा घरेलु सामग्रीमा सीमित नभई, यसको जराबाट समेत सृजनशीलताको नयाँ आयाम खुल्दै गएको छ । बाँसका जराहरूबाट बनाइने विभिन्न कलाकृतिहरू आज आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आकर्षणको केन्द्र बन्दै गएका छन् । प्राकृतिक बनावट, अनौठो आकृति र हस्तकौशलको संयोजनले यस्ता सामग्रीहरूलाई विशेष बनाउँछ । यो आलेखमा हामी बाँसका जराको विविध प्रयोग, यसको बजार सम्भावना र रोजगारी सिर्जनामा यसले खेल्न सक्ने भूमिकाबारे चर्चा गर्नेछौँ । १. बाँसको जरा: प्रकृति र कलाकारिताको सङ्गम बाँसको जरा प्राकृतिक रूपमै विभिन्न अनौठा आकारमा फैलिएका हुन्छन् । कलाकारको हातमा परेपछि तिनै जराहरूले मूर्ति, मानव तथा जनावरका आकृति, सजावटका सामान र तस्बिर राख्ने फ्रेमको रूप लिन्छन् । बाँसको जराबाट बनेका सामानहरू अन्य काठको तुलनामा बढी टिकाउ र कीरा नलाग्ने प्रकृतिका हुन्छन् । यसको बनावटमा पाइने प्राकृतिक रेशा र बनावटहरूले कलाकृतिलाई जीवन्त र मौलिक बनाउँछन् । २. बजार सम्भावना: कलाप्रेमीहरूको रोजाइ बाँसका कलाकृतिहरूको बजार निकै फराकिलो छ । यसलाई मुख्यतः तीन क्षेत्रमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ: आन्तरिक बजार: नेपालका ठूला सहरहरू, होटल, रिसोर्ट र कार्यालयहरूमा मौलिक सजावटका लागि बाँसका सामग्रीको माग बढ्दो छ । मानिसहरू प्लास्टिकका रेडिमेड सामानभन्दा प्राकृतिक र स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । पर्यटन बजार: नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशी पर्यटकहरू यहाँको माटो र प्रकृतिसँग जोडिएका चिनो लैजान रुचाउँछन् । बाँसका जराबाट बनेका बुद्धका मूर्ति वा नेपाली संस्कृति झल्काउने सामग्रीहरू उनीहरूका लागि विशेष आकर्षण बन्छन् । अन्तर्राष्ट्रिय बजार: युरोप र अमेरिका जस्ता देशहरूमा ‘इको-फ्रेन्डली’ र हस्तनिर्मित वस्तुहरूको उच्च माग छ । अनलाइन माध्यम (E-commerce) को प्रयोगमार्फत यस्ता कलाकृतिहरूलाई विश्व बजारसम्म पुर्याई विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ । ३. आर्थिक आम्दानी र रोजगारीको अवसर बाँसको जराबाट कलाकृति बनाउने कार्य केवल रुचि मात्र नभएर एक आकर्षक व्यवसाय पनि हो । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारीका नयाँ ढोकाहरू खोल्न सक्छ: स्थानीय कच्चा पदार्थको सदुपयोग: गाउँघरमा खेर गइरहेका बाँसका जराहरू सङ्कलन गर्दा स्थानीयले उचित मूल्य पाउँछन् । सीप विकास र स्वरोजगार: युवाहरूलाई थोरै तालिम दिने हो भने उनीहरूले आफ्नै घरमा बसेर सानो लगानीमा यो व्यवसाय सुरु गर्न सक्छन् । महिला तथा विपन्न वर्गको उत्थान: घरको काम भ्याएर फुर्सदको समयमा यस्ता साना हस्तकलाका काममा लागेर महिलाहरू आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छन् । ४. चुनौति र अगाडिको बाटो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि दक्ष जनशक्तिको अभाव, आधुनिक औजारहरूको कमी र बजारीकरणको सही ज्ञान नहुँदा यो क्षेत्र ओझेलमा परेको छ । सरकार र सम्बन्धित निकायले बाँस खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्ने मात्र नभई यसको जरासम्मको उपभोगका लागि प्रशिक्षण र सहुलियतपूर्ण कर्जाको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । बाँसको जरा केवल एउटा ठुटो मात्र होइन, यो त मेहनत गर्नेका लागि “सुनको टुक्रा” सरह हो । प्रकृतिले सित्तैमा दिएको यो उपहारलाई कलामा बदल्न सके एकातिर हाम्रो मौलिक कलाको संरक्षण हुन्छ भने अर्कोतिर देशको अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्छ । “खेर गइरहेको वस्तुबाट मूल्यवान वस्तु” बनाउने यो अभियानमा लाग्नु आजको आवश्यकता र अवसर दुवै हो ।
