नेपालको कृषि आज अनेक चुनौतीबीच गुज्रिरहेको छ । माटोको उर्वराशक्ति घट्दै जानु, रासायनिक मलमा बढ्दो निर्भरता, जलवायु परिवर्तनका कारण खडेरी र अनियमित वर्षा तथा उत्पादन लागतको निरन्तर वृद्धि । यी सबैले किसानलाई चिन्तित बनाइरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा कृषि क्षेत्रलाई दिगो, सुरक्षित र आत्मनिर्भर बनाउने वैकल्पिक उपायहरूको खोजी अत्यन्त आवश्यक भएको छ । यही सन्दर्भमा “बाँसको बायोचार” नेपालका लागि अत्यन्त सम्भावनायुक्त समाधानका रूपमा देखिन थालेको छ । धेरै मानिसहरू बाँसबाट बनाइने कोइलालाई केवल इन्धन वा बार्बिक्युमा प्रयोग हुने सामग्रीका रूपमा बुझ्छन् । तर यसको वास्तविक शक्ति त त्यसबाट उत्पादन हुने “बायोचार” मा लुकेको छ । बायोचार भनेको बाँस वा अन्य जैविक पदार्थलाई अक्सिजनको न्यून उपस्थितिमा ताप दिएर तयार गरिने कार्बनयुक्त पदार्थ हो, जसले माटोलाई पुनर्जीवित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । आज रासायनिक मलको चरम परनिर्भरता र खडेरीका कारण नेपालको खेतीयोग्य माटो मरुभूमिकरणतर्फ उन्मुख हुँदै गएको बेला, डढेको बाँसबाट बनेको यो कालो पदार्थ नेपालको खाद्य सुरक्षाका लागि एउटा नयाँ आशाको आधार बनेको छ । बायोचारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको सूक्ष्म छिद्रयुक्त संरचना हो । यी साना प्वालहरूले माटोभित्र लाभदायक जीवाणु, फङ्गस र अन्य सूक्ष्मजीवहरूलाई बस्नका लागि सुरक्षित वातावरण तयार गर्छन् । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, बायोचार माटोभित्र “सूक्ष्मजीवहरूको घर” जस्तै हो । यसले माटोमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियमजस्ता पोषक तत्व लामो समयसम्म टिकाइराख्न मद्दत गर्छ । नेपालमा हरेक वर्ष खेतीको सिजनमा हुने रासायनिक मलको हाहाकार र परनिर्भरतालाई कम गर्न यो एउटा बलियो स्वदेशी विकल्प बन्न सक्छ । फलस्वरूप मलको खपत घट्छ र बिरुवाले आवश्यक पोषण निरन्तर प्राप्त गरिरहन्छ । नेपालका पहाडी तथा तराई क्षेत्रका धेरै ठाउँमा माटो कटान र उर्वराशक्ति ह्रास गम्भीर समस्या बन्दै गएको छ । बायोचार मिसाइएको माटोले पानी सोस्ने क्षमता बढाउँछ, जसले खडेरीको समयमा पनि बिरुवालाई आवश्यक चिस्यान उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ । यसले माटोलाई कडा हुनबाट जोगाउँछ र जराको विकासलाई बलियो बनाउँछ । जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो कृषि जोखिमका बीच यस्तो प्रविधि नेपाली किसानका लागि निकै उपयोगी हुन सक्छ । बायोचारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको दीर्घकालीन प्रभाव हो । केही अध्ययनहरूले बायोचार माटोमा सयौँ वर्षसम्म सक्रिय रहन सक्ने देखाएका छन् । अर्थात्, यो केवल तत्कालीन उत्पादन बढाउने उपाय मात्र होइन, भविष्यका पुस्ताका लागि माटो जोगाउने दीर्घकालीन लगानी पनि हो । अहिले विश्वभर पुनरुत्थानशील खेती (Regenerative Agriculture) प्रति आकर्षण बढिरहेको छ र बायोचार त्यसको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ । यससँगै बाँसको कोइला उत्पादन गर्दा निस्कने “बाँसको भिनेगर” पनि कृषि क्षेत्रमा उपयोगी मानिन्छ । किसानहरूले यसलाई प्राकृतिक कीटनाशक, कम्पोस्ट सुधारक, पातमा छर्किने जैविक घोल तथा गोठको दुर्गन्ध नियन्त्रणमा प्रयोग गर्न सक्छन् । यसरी बाँसको एउटा साधारण उद्योगले ऊर्जा, कृषि र वातावरण – यी तीनवटै क्षेत्रमा योगदान दिन सक्छ । नेपाल बाँसको प्राकृतिक स्रोतले समृद्ध देश हो । हाम्रा पहाडी पाखा-पखेरा र नदी किनारमा रहेका बाँसका झाडीहरू वैज्ञानिक ढंगले संकलन गर्ने हो भने कच्चा पदार्थको कमी हुँदैन । तर अझै पनि हामीले बाँसलाई मुख्यतः घरायसी प्रयोग वा सामान्य हस्तकलामा सीमित गरेका छौँ । यदि बाँसमा आधारित बायोचार उद्योगलाई स्थानीय तह, सहकारी संस्था र कृषि समूहमार्फत प्रोत्साहन गर्न सकियो भने यसले ग्रामीण रोजगारी, दिगो कृषि र खाद्य सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ । कहिलेकाहीँ समाधान अत्याधुनिक प्रविधि वा प्रयोगशालामा मात्र होइन, प्रकृतिसँगको सहकार्यमा लुकेको हुन्छ । बाँसको बायोचार त्यस्तै एउटा दिगो सम्भावना हो, जसले माटोलाई मात्र होइन, नेपालको कृषि प्रणाली, किसानको भविष्य र राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षालाई समेत पुनर्जीवित गर्ने क्षमता राख्छ । ✍ विष्णु थापा व्यवसायिक बाँस कृषक 📞 ९८४१ ३८३१०९
