✍ लेखक: विष्णु थापा
बाँस व्यवसायी कृषक
📞 9841383109
हामीमध्ये धेरैले बाँसबारे विभिन्न कुरा सुन्दै आएका छौं । कतिपय सकारात्मक छन्, त कतिपय पूर्ण रूपमा भ्रममा आधारित छन् । गाउँघरदेखि सहरसम्म बाँसलाई कहिले ‘कमजोर सामग्री’, कहिले ‘गरिबको साधन’, कहिले ‘डोको-नाम्लो बनाउने सीमित वस्तु’ त कहिले ‘अशुभ’ मान्ने पुराना धारणाहरू छन् । तर आधुनिक युगमा बाँसको यथार्थ यी साँघुरो घेराभन्दा धेरै माथि र असीमित सम्भावनायुक्त छ ।
आजको यो अंकमा बाँसबारे समाजमा गढेर बसेका केही प्रमुख मिथक र तिनको वैज्ञानिक वास्तविकता बुझ्ने प्रयास गरौं ।
१. प्राविधिक र आर्थिक मिथकहरू
- मिथक: “बाँस कमजोर हुन्छ र किरा लागेर टिक्दैन”
यथार्थ: यो सबैभन्दा बढी सुनिएको भ्रम हो । सत्य के हो भने, काँचो र अप्रशोधित बाँसलाई किराले छिटो खान्छ । तर यदि उचित समयमा कटान गरी वैज्ञानिक प्रशोधन विधि अपनाइयो भने बाँस अत्यन्तै बलियो र दीर्घकालीन निर्माण सामग्री बन्न सक्छ । आज विश्वमा बाँसबाटै गगनचुम्बी भवन, बलिया पुल र अत्याधुनिक घरहरू निर्माण भइरहेका छन् । यसको अद्भुत लचकताले गर्दा यो भूकम्प प्रतिरोधी संरचनाका लागि विश्वकै उत्कृष्ट सामग्री मानिन्छ ।
- मिथक: “बाँस गरिबको मात्र सहारा हो र यसबाट आम्दानी हुँदैन”
यथार्थ: कुनै समय बाँसलाई ‘गरिबको काठ’ भनिन्थ्यो होला, तर आज यो ‘सम्भ्रान्तको रोजाइ’ र ‘आधुनिक स्टाइल’ को प्रतीक बनेको छ । बाँसबाट बनेका विलासी फर्निचर, आन्तरिक सजावट र फेसनका वस्तुहरू सहरका आधुनिक घर तथा महँगा होटलहरूको सान बनेका छन् । नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती र औद्योगिक उत्पादन (पेलेट्स, भिनेगर, कोइला आदि) गर्ने हो भने यसले अर्बौंको आयात प्रतिस्थापन गरी हजारौंलाई स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी दिन सक्छ । यो त एकपटक रोपेपछि पुस्तासम्म आम्दानी दिने हरियो सुन हो ।
- मिथक: “स्वास्थ्यका लागि खासै महत्व छैन”
यथार्थ: हामीले प्रयोग गर्ने प्लास्टिकका भाँडाले बिस्तारै स्वास्थ्यमा विष घोलिरहेका छन् । बाँस प्राकृतिक रूपमै जीबाणु प्रतिरोधी र फङ्गस प्रतिरोधी गुण भएको वनस्पति हो । बाँसका भाँडामा राखिएको खानेकुरा सुरक्षित र स्वस्थ हुन्छ । त्यसैले त अहिले विश्व समुदाय प्लास्टिक र एलुमिनियमको विकल्पमा बाँसका सामग्रीतर्फ आकर्षित हुँदैछ ।
२. सांस्कृतिक र सामाजिक अन्धविश्वासहरू
- मिथक: “दिउँसोको चर्को घाममा बाँस रोप्नु अशुभ हुन्छ”
यथार्थ: यो मिथक पूर्ण रूपमा कृषि विज्ञानमा आधारित छ । चर्को घाममा बिरुवा सार्दा वाष्पिकरण बढी भई बिरुवा मर्ने डर हुन्छ । त्यसैले, बिरुवा बचाउन बिहान वा बेलुकीको सितलमा रोप्ने सल्लाह दिइएको हो । यसमा कुनै ‘अशुभ’ वा दैवी शक्तिको सम्बन्ध छैन, यो केवल बिरुवा जोगाउने एउटा सावधानी मात्र हो ।
- मिथक: “नवविवाहित दम्पती वा परिवारले बाँस रोप्नु हुँदैन”
यथार्थ: कतिपय ठाउँमा यसले वंश अघि बढ्दैन भन्ने भ्रम छ । वास्तवमा, बाँस सदाबहार र तीव्र वृद्धिको प्रतीक हो । धेरै संस्कृतिमा बाँसलाई दीर्घायु र पारिवारिक मजबुतीको प्रतीक मानिन्छ । विवाह जस्तो शुभ कार्यको सम्झनामा बाँस रोप्नु त झन् एउटा सकारात्मक र दिगो सुरुवात हो ।
- मिथक: “घर नजिकै बाँस रोप्नु अशुभ हुन्छ”
यथार्थ: यसको पछाडि व्यवहारिक सुरक्षाका दुई कारण छन् । पहिलो, बाँसको जराले घरको जगलाई क्षति पुर्याउन सक्छ । दोस्रो, घना बाँसको झाङमा सर्प वा किराहरू बस्ने सम्भावना हुन्छ । यही व्यवहारिक सुरक्षाका लागि घरको ठिक्क नजिक नरोप्न भनिएको हो, जसलाई पछि ‘अशुभ’ को लेभल लगाइयो । घरबाट निश्चित दूरीमा बाँस रोप्नु सधैं लाभदायक हुन्छ ।
- मिथक: “बाँसमा फूल फुल्नु अनिकालको संकेत हो”
यथार्थ: यो एउटा प्राकृतिक जैविक चक्र हो। प्रजाति अनुसार एउटा निश्चित आयु पुगेपछि बाँसमा फूल फुल्छ र त्यसपछि बाँसको गाँज नै मर्छ । फूल फुलेपछि लाग्ने दाना (बाँसको चामल) खान मुसा र बँदेलहरूको संख्या अनियन्त्रित रूपमा बढ्छ । जब बाँसको दाना सकिन्छ, ती मुसा र बँदेलको बथानले गाउँको बालीनाली सखाप पार्छन्, जसले गर्दा विगतमा अनिकाल लाग्ने गरेको हो । यो विशुद्ध पर्यावरणीय घट्ना हो, कुनै दैवी सराप होइन।
बाँसबारेका धेरै मिथकहरू केवल अधुरो जानकारी वा पुराना धारणाका उपज हुन् । आजको युगमा बाँस नै प्लास्टिक प्रदूषणको निर्विकल्प समाधान र आर्थिक समृद्धिको मजबुत आधार हो । अब समय आएको छ—बाँसलाई ‘सस्तो विकल्प’ होइन, ‘स्मार्ट विकल्प’ का रूपमा स्वीकार गर्ने । जब सोच बदलिन्छ, तब मात्र सम्भावना वास्तविकतामा बदलिन्छ । भ्रमको पर्खाल तोडौं, र यो बहुगुणी सम्पदालाई निर्धक्क भएर व्यवसायिक रूपमा अघि बढाऔं ।
